آموزش انعطافپذیری روانشناختی به کودکان ۶ تا ۱۴ سال؛ چگونه کودکی گشوده به تغییر و استوار بر ارزشها پرورش دهیم؟
کودکی که با تغییر برنامه بهشدت ناراحت میشود، حاضر نیست روش دیگری را امتحان کند، وقتی دوستش نظر متفاوتی دارد عصبانی میشود یا پس از یک اشتباه نمیتواند مسیر خود را تغییر دهد، لزوماً «لجباز» یا «بدقلق» نیست. ممکن است بخشی از آنچه در این رفتارها میبینیم، به رشد هنوز ناکامل انعطافپذیری مربوط باشد.
زندگی کودک پر از موقعیتهایی است که مطابق انتظار او پیش نمیروند: بازیای که لغو میشود، دوستی که نظر متفاوتی دارد، معلمی که قانون جدیدی میگذارد، امتحانی که نتیجهاش رضایتبخش نیست، برنامهای که تغییر میکند یا خواستهای که برآورده نمیشود. کودک بهتدریج باید یاد بگیرد که تغییر شرایط الزاماً به معنای از دست رفتن کنترل یا پایان یافتن امکان انتخاب نیست.
هدف آموزش انعطافپذیری این نیست که کودک همیشه آرام باشد، همیشه کوتاه بیاید یا هرچه دیگران میگویند بپذیرد. هدف این است که بتواند شرایط را ببیند، تجربه درونی خود را بشناسد، گزینههای مختلف را بررسی کند و رفتاری متناسب با موقعیت انتخاب کند؛ در حالی که ارزشهای مهم خود را حفظ میکند.
در این مقاله منظور اصلی از انعطافپذیری، انعطافپذیری روانشناختی (Psychological Flexibility) است؛ مفهومی که در روانشناسی معاصر، بهویژه در چارچوب «درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد» یا Acceptance and Commitment Therapy (ACT)، جایگاه مهمی دارد. با این حال، انعطافپذیری روانشناختی را باید از مفاهیمی مانند تابآوری، سازگاری و انعطافپذیری شناختی متمایز کرد.
انعطافپذیری روانشناختی چیست؟
انعطافپذیری روانشناختی را میتوان به زبان ساده، توانایی فرد برای مواجهه باز و آگاهانه با تجربههای درونی و بیرونی و انتخاب یا تغییر رفتار متناسب با شرایط دانست؛ بهگونهای که رفتار او بتواند با ارزشها و اهداف مهم زندگیاش هماهنگ بماند.
این تعریف یک نکته مهم دارد: انعطافپذیری به معنای تغییر دادن همهچیز نیست.
گاهی انعطافپذیری یعنی تغییر روش.
گاهی یعنی پذیرفتن اینکه شرایط مطابق خواسته ما پیش نمیرود.
گاهی یعنی تحمل یک احساس ناخوشایند و ادامه دادن کاری که برایمان مهم است.
و گاهی یعنی ایستادگی بر یک ارزش مهم، حتی وقتی انجام این کار دشوار است.
Kashdan و Rottenberg انعطافپذیری روانشناختی را ظرفیتی میدانند که به فرد امکان میدهد نیازهای موقعیت را تشخیص دهد، در صورت ناکارآمد بودن راهبرد فعلی، ذهنیت یا رفتار خود را تغییر دهد و در عین حال در جهت اهداف و ارزشهای مهم خود حرکت کند (Kashdan & Rottenberg, 2010).
در مدل ACT نیز انعطافپذیری روانشناختی با شش فرایند اصلی مرتبط است: تماس با لحظه اکنون، پذیرش، گسلش شناختی، خود بهعنوان زمینه، ارزشها و اقدام متعهدانه (Hayes et al., 2006).
این مفاهیم در ادبیات علمی پیچیدهاند، اما میتوان آنها را متناسب با سن کودک به زبان ساده تبدیل کرد. برای کودک لازم نیست از اصطلاح «گسلش شناختی» استفاده کنیم؛ میتوانیم به او یاد بدهیم:
«هر فکری که به ذهنت میآید، الزاماً واقعیت نیست.»
یا به جای توضیح نظری «ارزشها»، از کودک بپرسیم:
«چه چیزهایی برای تو واقعاً مهماند؟»
هدف آموزش کودک، حفظ اصطلاحات دانشگاهی نیست؛ هدف این است که کودک بتواند این مهارتها را در زندگی واقعی به کار بگیرد.
انعطافپذیری با تابآوری یکی نیست
یکی از اشتباههای رایج در نوشتههای عمومی، یکی دانستن انعطافپذیری و تابآوری (Resilience) است.
تابآوری عمدتاً به ظرفیت حفظ یا بازیابی سازگاری و کارکرد مناسب در مواجهه با دشواری، فشار، تهدید یا تجربههای نامطلوب مربوط میشود.
مثلاً کودکی در یک مسابقه شکست میخورد، ناراحت میشود، اما پس از مدتی دوباره تمرین را آغاز میکند. این رفتار میتواند نشانهای از تابآوری باشد.
اما انعطافپذیری روانشناختی فقط در شرایط بحرانی مطرح نیست.
فرض کنید کودک قرار بوده با دوستانش فوتبال بازی کند، اما باران شروع میشود. اگر بتواند ناراحتی خود را تجربه کند و سپس گزینه دیگری پیدا کند، نمونهای از انعطافپذیری است.
بنابراین این دو مفهوم مرتبط اما متمایز هستند.
تابآوری بیشتر درباره مواجهه و بازیابی پس از دشواری است؛ انعطافپذیری روانشناختی درباره توانایی مواجهه و پاسخ منعطف به شرایط مختلف، همراه با حفظ جهتگیریهای مهم فرد است.
انعطافپذیری با سازگاری نیز یکی نیست
سازگاری (Adaptation/Adjustment) نیز مفهوم متفاوتی است.
سازگاری به فرایند یا نتیجه هماهنگ شدن فرد با شرایط محیطی، اجتماعی یا روانشناختی اشاره دارد.
انعطافپذیری میتواند به سازگاری کمک کند، اما خودِ سازگاری نیست.
مثلاً خانوادهای به شهر دیگری مهاجرت میکند. کودک باید مدرسه، معلم، دوستان و محیط جدید را تجربه کند. توانایی تغییر دادن برخی عادتها و روشهای رفتاری میتواند به سازگاری او کمک کند.
اما اگر کودک در محیط جدید با رفتاری نامناسب مواجه شود، سازگاری به این معنا نیست که باید آن را بپذیرد.
او میتواند شرایط را بشناسد، واکنش خود را تغییر دهد، از دیگران کمک بگیرد یا مرز خود را مشخص کند.
بنابراین انعطافپذیری، سازگاری و اطاعت از دیگران مترادف نیستند.
انعطافپذیری شناختی چیست؟
انعطافپذیری شناختی (Cognitive Flexibility) نیز با انعطافپذیری روانشناختی تفاوت دارد.
انعطافپذیری شناختی بیشتر به توانایی تغییر دادن شیوه فکر کردن، جابهجایی میان قواعد و راهبردها و کنار گذاشتن یک روش ناکارآمد برای استفاده از روش دیگر مربوط است.
برای مثال، کودک مسئلهای را با یک روش حل میکند، اما متوجه میشود روش دیگری بهتر است. توانایی کنار گذاشتن روش قبلی و امتحان کردن روش جدید نمونهای از انعطافپذیری شناختی است.
این توانایی با رشد کارکردهای اجرایی در دوران کودکی ارتباط دارد (Anderson, 2002).
اما انعطافپذیری روانشناختی گستردهتر است. در آن، علاوه بر تغییر راهبرد شناختی، رابطه فرد با افکار و هیجانهای خود و توانایی انتخاب رفتار متناسب با ارزشها نیز اهمیت دارد.
پس اگر کودک میتواند روش حل مسئله را تغییر دهد، از انعطافپذیری شناختی صحبت میکنیم؛ اما اگر کودک میتواند با وجود یک فکر یا احساس ناخوشایند، رفتاری را انتخاب کند که با ارزشهایش هماهنگ است، وارد قلمرو انعطافپذیری روانشناختی شدهایم.
کودک منعطف چه ویژگیهایی دارد؟
کودک منعطف الزاماً کودکی نیست که همیشه آرام، خوشرفتار یا موافق باشد.
ممکن است از تغییر برنامه ناراحت شود، اما بتواند بعد از مدتی با شرایط جدید روبهرو شود.
ممکن است از شکست عصبانی شود، اما بتواند بعداً راه دیگری را امتحان کند.
ممکن است با دوستش مخالف باشد، اما بتواند نظر او را بشنود.
ممکن است بگوید «نه»، اما بتواند دلیل خود را توضیح دهد.
کودک منعطف بهتدریج یاد میگیرد:
«لازم نیست هر چیزی را دوست داشته باشم تا بتوانم با آن روبهرو شوم.»
این یکی از مهمترین پایههای انعطافپذیری است.
چرا انعطافپذیری در کودکی اهمیت دارد؟
کودکی و نوجوانی دوره رشد سریع تواناییهای شناختی، هیجانی و خودتنظیمی است. کودک هنوز در حال یادگیری این است که چگونه هیجانهایش را مدیریت کند، چگونه پاسخهای فوری را کنترل کند و چگونه در موقعیتهای پیچیده تصمیم بگیرد.
بنابراین تغییر میتواند برای او دشوار باشد.
آموزش انعطافپذیری کمک میکند کودک تجربههای روزمره را فرصت تمرین ببیند.
تغییر برنامه میتواند تمرین تغییر باشد.
اشتباه میتواند تمرین امتحان کردن روش دیگر باشد.
اختلاف با دوست میتواند تمرین دیدن یک دیدگاه متفاوت باشد.
و ناکامی میتواند فرصتی برای یادگیری این باشد که احساس ناخوشایند لزوماً به معنای ناتوانی نیست.
پژوهشهای مربوط به ACT در کودکان و نوجوانان نیز نتایج امیدوارکنندهای نشان دادهاند. مرور نظاممند Mellentin و همکاران (2021) نشان داد که مداخلات ACT در این گروه سنی در شماری از مطالعات با بهبود انعطافپذیری روانشناختی و کاهش برخی مشکلات روانشناختی همراه بودهاند، هرچند نویسندگان بر نیاز به پژوهشهای بیشتر تأکید کردهاند.
همچنین پژوهشهای جدیدتر نشان میدهند که مداخلات مبتنی بر ACT میتوانند در کاهش استرس کودکان و نوجوانان مؤثر باشند، اگرچه ناهمگونی مطالعات و محدودیتهای روششناختی باید در تفسیر نتایج در نظر گرفته شود.
بنابراین میتوان با احتیاط گفت که انعطافپذیری روانشناختی مهارتی قابل آموزش است و شواهد پژوهشی درباره آموزش آن به کودکان و نوجوانان امیدوارکننده است.
انعطافپذیری یعنی «هرچه شد قبول کن»؟
خیر.
این یکی از خطرناکترین سوءبرداشتها از مفهوم انعطافپذیری است.
گاهی والدین میگویند:
«انعطافپذیر باش.»
اما منظورشان این است:
«اعتراض نکن.»
«مخالفت نکن.»
«هرچه ما گفتیم قبول کن.»
«برای ناراحت نکردن دیگران از خواسته خودت بگذر.»
اینها لزوماً انعطافپذیری نیستند.
کودکی که همیشه تسلیم خواسته دیگران میشود ممکن است انعطافپذیر نباشد؛ شاید صرفاً نتواند از مرزهای خود دفاع کند.
انعطافپذیری یعنی کودک بتواند شرایط را ارزیابی کند و پاسخ مناسبتری انتخاب کند.
گاهی پاسخ «بله» است.
گاهی «نه».
گاهی «فعلاً نه».
گاهی «بگذار راه دیگری را امتحان کنم».
گشودگی به تغییر؛ بدون از دست دادن ارزشها
یکی از مهمترین نکات در آموزش انعطافپذیری این است که گشودگی به تغییر نباید به معنای کنار گذاشتن ارزشها باشد.
کودک میتواند روشش را تغییر دهد، بدون اینکه ارزشش را تغییر دهد.
اگر «صداقت» برای او مهم است، میتواند روش حل یک مسئله را تغییر دهد، اما برای موفق شدن لازم نیست از صداقت دست بکشد.
اگر «دوستی» برایش ارزشمند است، میتواند روش گفتوگو با دوستش را تغییر دهد، اما لازم نیست برای حفظ دوستی هر خواستهای را بپذیرد.
اگر «تلاش» برایش مهم است، میتواند روش مطالعه خود را تغییر دهد، اما لازم نیست هدفش را رها کند.
پس یک اصل تربیتی مهم این است:
در روشها منعطف باش؛ در ارزشهای مهمت آگاه و استوار بمان.
این ایده با مفهوم انعطافپذیری روانشناختی در ACT همراستاست؛ زیرا در این رویکرد، ارزشها جهت رفتار را مشخص میکنند و انعطافپذیری به معنای تغییر بیهدف نیست (Hayes et al., 2006).
«مغز سنگی» و «مغز خمیری» در کتاب «نرم و روان باش»
برای آموزش مفاهیم پیچیده روانشناختی به کودکان، استفاده از استعارههای ساده میتواند به درک بهتر مفاهیم کمک کند.
در کتاب «نرم و روان باش»، از تألیفات نیکمان برای گروه سنی ۷ تا ۹ سال، مفهوم گشودگی به تغییر با زبانی متناسب با دنیای کودک آموزش داده شده است.
در این کتاب، «مغز سنگی» و «مغز خمیری» اصطلاحات علمی روانشناسی نیستند؛ بلکه دو استعاره آموزشیِ بهکاررفته در این اثر برای کمک به کودک در فهم دو شیوه متفاوت مواجهه با تغییر هستند.
«مغز سنگی» نمادی از ذهنی است که در برابر تغییر سخت میشود:
«همین باید بشود.»
«فقط همین راه درست است.»
«من راه دیگری را امتحان نمیکنم.»
«اگر برنامه عوض شود، همهچیز خراب شده است.»
در چنین وضعیتی، کودک ممکن است آنقدر به یک فکر، برنامه یا روش بچسبد که حتی وقتی شرایط تغییر میکند، نتواند گزینه دیگری را امتحان کند.
در مقابل، «مغز خمیری» نمادی از ذهنی است که میتواند در برابر شرایط جدید، شکل مناسبتری پیدا کند:
«شاید راه دیگری هم باشد.»
«برنامه عوض شده؛ ببینم حالا چه کار میتوانم بکنم.»
«من این نظر را دوست ندارم، اما میتوانم آن را بشنوم.»
«این روش جواب نداد؛ روش دیگری را امتحان میکنم.»
اما نکته مهم این است که مغز خمیری به معنای بیاصول بودن نیست.
قرار نیست کودک هر بار با فشار دیگران تغییر شکل دهد.
او میتواند در روشها منعطف باشد و در ارزشهای مهم خود استوار بماند.
بنابراین یکی از پیامهای اساسی این آموزش را میتوان چنین بیان کرد:
در روشها نرم باش، اما در ارزشهای مهمت محکم بمان.
این تمایز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کودک باید هم گشودگی به تغییر را یاد بگیرد و هم توانایی تشخیص اینکه چه چیزهایی برای او ارزشمند و غیرقابل معاملهاند.
کتاب «نرم و روان باش» از این نظر، نمونهای از یک تألیف آموزشی نیکمان است که مفاهیم مربوط به گشودگی و انعطاف را در قالب زبان و استعارههای قابل فهم برای کودکان ۷ تا ۹ سال ارائه میکند.
والدین چگونه انعطافپذیری را آموزش دهند؟
۱. احساس کودک را بپذیرید، اما اجازه ندهید احساس تصمیمگیرنده نهایی باشد
وقتی برنامه کودک تغییر میکند، ممکن است ناراحت شود.
به جای اینکه بگوییم:
«چیزی نشده!»
میتوان گفت:
«میدانم خیلی دوست داشتی برنامه قبلی انجام شود و تغییرش ناراحتکننده است. حالا ببینیم چه گزینهای داریم.»
پیام این است:
احساس من قابل فهم است؛ اما احساس من تنها چیزی نیست که رفتارم را تعیین میکند.
۲. به جای ارائه پاسخ، چند راهحل پیدا کنید
اگر کودک میگوید:
«دوستم امروز با من بازی نمیکند.»
به جای ارائه پاسخ قطعی، بپرسید:
«چه دلیلهایی ممکن است داشته باشد؟»
«چه کارهایی میتوانی انجام بدهی؟»
«کدام راه به نظرت بهتر است؟»
این پرسشها ذهن کودک را از یک پاسخ قطعی به سمت گزینههای مختلف میبرند.
۳. بپرسید «چه راه دیگری وجود دارد؟»
وقتی کودک به یک بنبست میرسد، این سؤال ساده بسیار مفید است:
«چه راه دیگری وجود دارد؟»
هدف این نیست که همیشه راهحل دوم بهتر باشد؛ هدف این است که کودک یاد بگیرد راه اول همیشه تنها راه نیست.
۴. تغییرهای کوچک ایجاد کنید
برای آموزش انعطافپذیری لازم نیست کودک را در موقعیتهای شدید قرار دهیم.
تغییرهای کوچک روزمره کافیاند:
مسیر متفاوتی را امتحان کنید.
ترتیب فعالیتها را تغییر دهید.
قانون یک بازی را کمی تغییر دهید.
از کودک بخواهید یک روش جدید را امتحان کند.
هدف این است که تجربه کند:
«تغییر اتفاق افتاد و من توانستم با آن کنار بیایم.»
تمرینهای مناسب برای سنین مختلف
۶ تا ۸ سال: «یک راه دیگر»
یک موقعیت ساده مطرح کنید:
«اگر امروز نتوانیم به پارک برویم، چه کار دیگری میتوانیم بکنیم؟»
کودک باید سه گزینه پیشنهاد دهد.
هدف:
یک مشکل، لزوماً فقط یک راهحل ندارد.
۷ تا ۹ سال: «مغز سنگی یا مغز خمیری؟»
در یک موقعیت روزمره از کودک بپرسید:
«الان ذهنت بیشتر شبیه مغز سنگی است یا مغز خمیری؟»
سپس بپرسید:
«اگر بخواهی کمی خمیریتر فکر کنی، چه راه دیگری وجود دارد؟»
این تمرین به کودک کمک میکند بدون اینکه خودش را «بد» یا «لجباز» بداند، الگوی ذهنی خود را مشاهده کند.
۹ تا ۱۱ سال: «سه برداشت»
یک اتفاق را انتخاب کنید و از کودک بخواهید سه توضیح مختلف برای آن پیدا کند.
مثلاً:
«دوستم جواب پیامم را نداد.»
توضیح اول:
«از من ناراحت است.»
توضیح دوم:
«شاید گوشیاش پیشش نبوده.»
توضیح سوم:
«شاید مشغول کاری بوده است.»
هدف این تمرین مثبتاندیشی اجباری نیست؛ هدف این است که کودک بفهمد یک اتفاق ممکن است بیش از یک تفسیر داشته باشد.
۱۲ تا ۱۴ سال: «فکر، احساس، انتخاب، ارزش»
از نوجوان بخواهید در یک موقعیت دشوار چهار سؤال بپرسد:
چه احساسی دارم؟
ذهنم چه میگوید؟
چه انتخابهایی دارم؟
کدام انتخاب با چیزی که برایم مهم است هماهنگتر است؟
این تمرین به نوجوان کمک میکند میان احساس، فکر و رفتار فاصله ایجاد کند و به جای واکنش فوری، انتخاب آگاهانهتری داشته باشد.
والدین چه چیزهایی را نباید با انعطافپذیری اشتباه بگیرند؟
انعطافپذیری با اطاعت یکی نیست
کودک باید بتواند مخالفت کند، سؤال بپرسد و از مرزهای سالم خود دفاع کند.
انعطافپذیری با آرام بودن یکی نیست
کودک میتواند عصبانی باشد و همچنان انعطافپذیرانه رفتار کند.
انعطافپذیری با مثبتاندیشی یکی نیست
کودک لازم نیست درباره هر اتفاقی فکر مثبت داشته باشد. کافی است بتواند بیش از یک احتمال یا پاسخ را بررسی کند.
انعطافپذیری با تسلیم شدن یکی نیست
گاهی منعطفترین پاسخ، «نه» گفتن است.
انعطافپذیری با تغییر دائمی یکی نیست
گاهی بهترین کار، ادامه دادن همان مسیر است.
انعطافپذیری یعنی بتوانیم هم تغییر کنیم و هم بایستیم
اگر بخواهیم مفهوم انعطافپذیری را در یک جمله خلاصه کنیم، شاید این جمله مناسب باشد:
انعطافپذیری یعنی توانایی تشخیص اینکه در این موقعیت باید چه چیزی را تغییر داد و چه چیزی را حفظ کرد.
کودک منعطف یاد میگیرد:
وقتی روش جواب نمیدهد، روش را تغییر دهد.
وقتی برنامه تغییر میکند، گزینه دیگری پیدا کند.
وقتی احساس ناخوشایندی دارد، بداند که احساسش لزوماً دستور عمل نیست.
وقتی با نظر متفاوتی روبهرو میشود، بتواند آن را بشنود.
وقتی اشتباه میکند، بتواند از روش دیگری استفاده کند.
و وقتی با چیزی برخلاف ارزشهای مهم خود مواجه میشود، بتواند از آن ارزش دفاع کند.
در چنین نگاهی، هدف تربیت کودکی نیست که همیشه «نرم» باشد و با هر فشار بیرونی تغییر کند؛ همانطور که هدف تربیت کودکی نیست که همیشه «سنگی» و غیرقابل تغییر باشد.
هدف، پرورش کودکی است که بتواند در برابر تغییر گشوده باشد، بدون اینکه هویت و ارزشهای مهم خود را از دست بدهد.
شاید بتوان پیام نهایی این آموزش را چنین خلاصه کرد:
نه آنقدر سنگی باش که با تغییر بشکنی، و نه آنقدر بیشکل که هرکس تو را به هر طرف ببرد؛ یاد بگیر کجا تغییر کنی و کجا بایستی.
منابع
Anderson, P. (2002). Assessment and development of executive function (EF) during childhood. Child Neuropsychology, 8(2), 71–82. https://doi.org/10.1076/chin.8.2.71.8724
Binder, F., Mehl, R., Resch, F., Kaess, M., & Koenig, J. (2024). Interventions based on Acceptance and Commitment Therapy for stress reduction in children and adolescents: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Psychotherapy and Psychosomatics, 93(3), 202–218. https://doi.org/10.1159/000535048
Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and Commitment Therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25. https://doi.org/10.1016/j.brat.2005.06.006
Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychology Review, 30(7), 865–878. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2010.03.001
Mellentin, A. I., et al. (2021). Acceptance and Commitment Therapy: A systematic literature review of prevention and intervention programs for mental health difficulties in children and young people. Child and Adolescent Mental Health.
Nobre, A. P., et al. (2022). The relationship between cognitive flexibility and mathematical performance in children: A meta-analysis. Trends in Neuroscience and Education.
Haag, A.-C., Bagrodia, R., & Bonanno, G. A. (2024). Emotion regulation flexibility in adolescents: A systematic review from conceptualization to methodology. Clinical Child and Family Psychology Review, 27, 697–713. https://doi.org/10.1007/s10567-024-00483-6
Macri, J. A., & Rogge, R. D. (2024). Examining domains of psychological flexibility and inflexibility as treatment mechanisms in Acceptance and Commitment Therapy: A comprehensive systematic and meta-analytic review. Clinical Psychology Review. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2024.102432
