روانشناسی اخلاق؛ مطالعه ذهن و رفتار اخلاقی انسان
محسن شعبانی
اخلاق معمولاً با پرسش‌هایی درباره درست و نادرست، خیر و شر، وظیفه، فضیلت و شیوه درست زندگی کردن پیوند خورده است. اما پیش از آنکه بپرسیم «چه چیزی اخلاقاً درست است؟»، می‌توان پرسش دیگری را مطرح کرد: انسان چگونه تشخیص می‌دهد چه چیزی درست یا نادرست است؟ چرا از بعضی رفتارها احساس گناه یا شرم می‌کنیم؟ چرا گاهی برای کمک به دیگری از منافع خود می‌گذریم؟ چرا ممکن است فردی ارزش عدالت را بسیار مهم بداند، اما در موقعیتی خاص رفتاری ناعادلانه انجام دهد؟ چرا انسان‌ها درباره یک مسئله واحد حکم‌های اخلاقی متفاوتی دارند؟ و چگونه کودک خردسال به تدریج مفهوم انصاف، آسیب رساندن، حق دیگران و مسئولیت را می‌آموزد؟ این پرسش‌ها در مرکز روانشناسی اخلاق قرار دارند.
روانشناسی اخلاق شاخه‌ای میان‌رشته‌ای است که به مطالعه فرایندهای ذهنی، هیجانی، رشدی و اجتماعی مرتبط با اخلاق می‌پردازد. این حوزه بررسی می‌کند انسان‌ها چگونه درباره رفتارهای اخلاقی حکم می‌کنند، چگونه ارزش‌های اخلاقی شکل می‌گیرند، چه نقشی برای هیجان‌ها و شهود اخلاقی وجود دارد، چگونه انگیزه‌های اخلاقی به رفتار تبدیل می‌شوند، و شخصیت، فرهنگ و موقعیت اجتماعی چگونه بر زندگی اخلاقی انسان اثر می‌گذارند. از آنجا که این پرسش‌ها هم به «ذهن انسان» و هم به «ماهیت اخلاق» مربوط می‌شوند، روانشناسی اخلاق از ابتدا در مرز میان روانشناسی و فلسفه قرار داشته است. در شکل معاصر خود، این حوزه از روانشناسی رشد، روانشناسی اجتماعی، علوم شناختی، علوم اعصاب، انسان‌شناسی و فلسفه اخلاق نیز بهره می‌گیرد.
تفاوت مهمی میان روانشناسی اخلاق و فلسفه اخلاق وجود دارد. فلسفه اخلاق در پی پاسخ به پرسش‌هایی هنجاری است: «چه باید کرد؟»، «زندگی خوب چیست؟»، «چه چیزی یک عمل را اخلاقاً درست می‌کند؟» و «معیار داوری اخلاقی چیست؟». روانشناسی اخلاق بیشتر به پرسش‌های توصیفی و تبیینی می‌پردازد: «انسان‌ها چگونه درباره این مسائل حکم می‌کنند؟»، «چه عواملی بر این حکم‌ها اثر می‌گذارند؟» و «چرا انسان‌ها گاهی برخلاف حکم اخلاقی خود رفتار می‌کنند؟». البته مرز میان این دو حوزه کاملاً جدا نیست. یافته‌های روانشناسی می‌توانند فرض‌های فلسفی درباره انسان و اخلاق را به چالش بکشند و نظریه‌های فلسفی نیز می‌توانند به روان‌شناسان کمک کنند تا پرسش‌های دقیق‌تری برای پژوهش تجربی مطرح کنند.
از اخلاق به‌عنوان استدلال تا اخلاق به‌عنوان فرایندی روان‌شناختی
یکی از نخستین مسیرهای مهم در روانشناسی اخلاق، مطالعه رشد حکم اخلاقی بود. ژان پیاژه از نخستین روان‌شناسانی بود که به صورت نظام‌مند به چگونگی شکل‌گیری درک اخلاقی در کودکان پرداخت. او نشان داد که کودک خردسال درک اخلاقی خود را به تدریج و در تعامل با دیگران می‌سازد و برداشت او از قواعد، نیت، عدالت و مسئولیت با افزایش سن تغییر می‌کند. بعدها لارنس کلبرگ این مسیر را گسترش داد و نظریه‌ای مرحله‌ای درباره رشد استدلال اخلاقی ارائه کرد. در دیدگاه کلبرگ، رشد اخلاقی با تحول شیوه استدلال فرد درباره مسائل اخلاقی همراه است و فرد می‌تواند از توجه عمده به پیامدهای شخصی و مجازات، به سمت توجه بیشتر به قواعد اجتماعی و سپس اصول اخلاقی انتزاعی‌تر حرکت کند. پژوهش درباره رشد اخلاقی برای چند دهه عمدتاً تحت تأثیر همین سنت شناختی ـ رشدی قرار داشت.
اهمیت کار کلبرگ فقط در ارائه چند مرحله رشد اخلاقی نبود. او توجه روانشناسی را به این مسئله جلب کرد که رفتار اخلاقی را نمی‌توان صرفاً با مشاهده «چه کاری انجام شد» فهمید؛ باید دانست فرد چگونه درباره آن عمل فکر کرده است. دو نفر ممکن است یک رفتار مشابه انجام دهند، اما دلیل متفاوتی برای آن داشته باشند. برای مثال، کودکی ممکن است به دیگری کمک کند زیرا از تنبیه شدن می‌ترسد، کودک دیگری به این دلیل که انتظار دارد در آینده دیگران نیز به او کمک کنند، و فردی دیگر به این دلیل که کمک به دیگری را فارغ از پاداش و تنبیه، وظیفه‌ای انسانی می‌داند. از این منظر، رشد اخلاقی فقط تغییر رفتار نیست؛ تغییر در شیوه فهم و استدلال درباره رفتار نیز اهمیت دارد.
با وجود تأثیر گسترده نظریه‌های شناختی ـ رشدی، پژوهش‌های بعدی نشان دادند که اخلاق را نمی‌توان به استدلال عقلانی فروکاست. نظریه‌های جدیدتر توجه بیشتری به هیجان، شهود، روابط اجتماعی، فرهنگ و موقعیت معطوف کردند. در واقع، یکی از تحولات مهم روانشناسی اخلاق در چند دهه اخیر، حرکت از یک تصویر نسبتاً یک‌بعدی از اخلاق به سمت تصویری چندعاملی بوده است؛ تصویری که در آن حکم اخلاقی حاصل تعامل فرایندهای شناختی، هیجانی، اجتماعی و فرهنگی است.
آیا اخلاق از عقل آغاز می‌شود یا از شهود؟
یکی از مشهورترین بحث‌ها در روانشناسی اخلاق معاصر، بحث درباره نقش «شهود اخلاقی» و «استدلال اخلاقی» است. در رویکردهای عقل‌گرایانه، استدلال و تأمل آگاهانه جایگاه مهمی در حکم اخلاقی دارند. اما جاناتان هایت و پژوهشگران همسو با او تأکید کردند که بسیاری از حکم‌های اخلاقی ممکن است بسیار سریع، خودکار و شهودی شکل بگیرند و استدلال آگاهانه گاهی پس از شکل‌گیری حکم به کار گرفته شود تا آن را توضیح دهد یا از آن دفاع کند. در «مدل شهودگرای اجتماعی» هایت، شهودهای اخلاقی و واکنش‌های هیجانی سریع نقش مهمی در ایجاد حکم اخلاقی دارند و استدلال ممکن است در بسیاری از موارد پس از آن وارد عمل شود.
برای مثال، ممکن است فردی در مواجهه با یک موقعیت اجتماعی بلافاصله احساس کند «این کار درست نیست»، اما وقتی از او خواسته شود دلیل دقیق حکم خود را توضیح دهد، در بیان دلیل دچار مشکل شود. این پدیده در پژوهش‌های مربوط به «سرگشتگی اخلاقی» یا moral dumbfounding مورد توجه قرار گرفته است. در چنین شرایطی، فرد می‌تواند حکم اخلاقی مشخصی داشته باشد، اما نتواند به آسانی استدلالی منسجم برای آن ارائه کند. این یافته‌ها به بحثی گسترده‌تر درباره نسبت میان احساس، شهود و استدلال در اخلاق انجامیده‌اند.
با این حال، این به معنای بی‌اهمیت بودن استدلال نیست. پژوهش‌های جدیدتر نشان می‌دهند که تقابل ساده «شهود در برابر عقل» برای توضیح همه حکم‌های اخلاقی کافی نیست. استدلال می‌تواند در بررسی اطلاعات، مقایسه پیامدها، تغییر نظر، حل تعارض میان ارزش‌ها و هماهنگ کردن رفتار با اصول اخلاقی نقش داشته باشد. همچنین خود فرایندهای شهودی نیز می‌توانند تحت تأثیر تجربه، یادگیری، فرهنگ و محیط اجتماعی شکل گرفته باشند. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران به سمت مدل‌هایی حرکت کرده‌اند که به جای انتخاب میان عقل و شهود، تعامل میان آنها را بررسی می‌کنند.
هیجان‌های اخلاقی؛ وقتی اخلاق را احساس می‌کنیم
یکی از تحولات مهم روانشناسی اخلاق، توجه جدی به هیجان‌ها بوده است. انسان اخلاق را فقط «فکر» نمی‌کند؛ اخلاق را در بسیاری از موقعیت‌ها احساس نیز می‌کند. احساس گناه، شرم، همدلی، دلسوزی، قدردانی، تحسین، خشم اخلاقی و احساس مسئولیت از جمله هیجان‌ها و عواطفی‌اند که می‌توانند با زندگی اخلاقی ارتباط داشته باشند.
برای مثال، احساس گناه معمولاً زمانی پدیدار می‌شود که فرد رفتار خود را با یک معیار اخلاقی ناسازگار می‌بیند و ممکن است او را به جبران خطا سوق دهد. شرم نیز با ارزیابی منفی از خود ارتباط دارد، هرچند گناه و شرم از نظر تجربه روان‌شناختی و پیامدهای رفتاری یکسان نیستند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که هیجان‌های اخلاقی می‌توانند رفتار انسان را در جهت اصلاح خطا، اجتناب از آسیب رساندن به دیگران یا حفظ روابط اجتماعی هدایت کنند.
با این حال، یکی از نکات مهم در روانشناسی اخلاق این است که نباید هیجان و شناخت را دو قلمرو کاملاً جدا تصور کرد. پژوهش‌های رشدی و شناختی نشان می‌دهند که هیجان‌ها و حکم‌های اخلاقی در فرایند رشد به یکدیگر مرتبط‌اند. کودک در مواجهه با آسیب دیدن دیگری فقط یک واقعیت بیرونی را مشاهده نمی‌کند؛ پیامد عاطفی آن را نیز درک می‌کند و همین تجربه می‌تواند در ساختن مفهوم عدالت، آسیب و مسئولیت نقش داشته باشد. بنابراین، اخلاق را نمی‌توان صرفاً مجموعه‌ای از قواعد سرد و انتزاعی دانست.
اخلاق از کجا آغاز می‌شود؟ مسئله رشد اخلاقی
یکی از پرسش‌های بنیادی روانشناسی اخلاق این است که توانایی اخلاقی چگونه در طول زندگی شکل می‌گیرد. آیا کودک ابتدا خودمحور است و سپس به تدریج اخلاقی می‌شود؟ یا برخی ظرفیت‌های اخلاقی از نخستین سال‌های زندگی وجود دارند؟ چه چیزی را کودک از والدین می‌آموزد و چه چیزی را خودش در تعامل با دیگران کشف می‌کند؟
پژوهش‌های رشد اخلاقی نشان می‌دهند که کودکان از سال‌های نخست زندگی نسبت به برخی مسائل اجتماعی حساسیت نشان می‌دهند و به تدریج توانایی پیچیده‌تری برای درک آسیب، عدالت، حقوق، قصد و مسئولیت پیدا می‌کنند. اما این رشد صرفاً به معنای یادگیری مجموعه‌ای از دستورها از بزرگسالان نیست. کودک از خلال روابط اجتماعی، تجربه پیامدهای رفتار، مشاهده دیگران، گفت‌وگو، تعارض و همکاری، برداشت خود را از جهان اجتماعی می‌سازد.
در همین زمینه، نظریه «حوزه اجتماعی» الیوت توریل و پژوهشگران همکار او اهمیت زیادی پیدا کرده است. این رویکرد معتقد است کودکان از سنین نسبتاً پایین میان حوزه‌های مختلف زندگی اجتماعی تمایز قائل می‌شوند. برای مثال، قواعدی درباره آسیب رساندن و عدالت، ماهیتی متفاوت از قواعد مربوط به آداب اجتماعی یا قراردادهای یک گروه دارند. اینکه در مدرسه باید چه لباسی پوشید می‌تواند یک قرارداد اجتماعی باشد، اما اینکه به دیگری آسیب نزنیم یا اموال او را بدون اجازه برنداریم، درک متفاوتی را طلب می‌کند. بر اساس این دیدگاه، رشد اخلاقی شامل ساختن و هماهنگ کردن چند نوع دانش اجتماعی است، نه صرفاً درونی کردن فرمان‌های بزرگسالان.
این رویکرد همچنین نشان می‌دهد که کودکان صرفاً قواعد را از بزرگسالان دریافت نمی‌کنند؛ آنها درباره دلایل قواعد فکر می‌کنند. ممکن است کودکی بفهمد که یک رفتار حتی اگر معلم آن را ممنوع نکرده باشد، همچنان می‌تواند نادرست باشد، زیرا به دیگری آسیب می‌رساند. همین تمایز میان «قانون اجتماعی» و «اصل اخلاقی» یکی از موضوعات مهم در مطالعه رشد اخلاقی است.
آیا انسان اخلاقی به دنیا می‌آید؟
پرسش درباره خاستگاه اخلاق به روانشناسی رشد محدود نمی‌شود. یکی از بحث‌های مهم این است که چه بخش‌هایی از اخلاق حاصل یادگیری اجتماعی‌اند و چه ظرفیت‌هایی ممکن است ریشه‌های زیستی و تکاملی داشته باشند. پژوهش‌های مربوط به همکاری، همدلی، رفتار متقابل، توجه به عدالت و رفتارهای اجتماعی در انسان و سایر گونه‌ها، بحث گسترده‌ای درباره خاستگاه تکاملی رفتار اخلاقی ایجاد کرده‌اند.
دیدگاه‌های تکاملی بر این نکته تأکید دارند که انسان موجودی اجتماعی است و همکاری و تنظیم رفتار در گروه برای بقای جوامع اهمیت داشته است. از این منظر، برخی گرایش‌های روان‌شناختی مرتبط با همکاری، حساسیت به تقلب، واکنش به بی‌عدالتی یا توجه به روابط اجتماعی ممکن است در فرایند تکامل شکل گرفته باشند. اما «تکاملی بودن» یک ظرفیت به معنای آن نیست که شکل نهایی اخلاق از پیش تعیین شده است. محیط اجتماعی، یادگیری، فرهنگ و تجربه نیز در شکل دادن به این ظرفیت‌ها نقش دارند.
بنابراین، پرسش «آیا اخلاق ذاتی است یا اکتسابی؟» احتمالاً بیش از اندازه ساده است. انسان با مجموعه‌ای از ظرفیت‌های روان‌شناختی وارد جهان می‌شود، اما این ظرفیت‌ها در بستر روابط، فرهنگ و تجربه رشد می‌کنند و به اشکال متفاوتی سازمان می‌یابند.
فرهنگ؛ آیا اخلاق در همه‌جا یکسان است؟
یکی دیگر از مسائل اساسی روانشناسی اخلاق، رابطه اخلاق و فرهنگ است. اگرچه انسان‌ها در بسیاری از جوامع درباره آسیب رساندن، همکاری، عدالت و مسئولیت حکم‌های اخلاقی دارند، اما محتوای برخی ارزش‌ها و اولویت‌های اخلاقی می‌تواند میان فرهنگ‌ها متفاوت باشد. برای همین، نمی‌توان بدون بررسی زمینه فرهنگی، درباره همه حکم‌های اخلاقی انسان‌ها یک نظریه واحد و ساده ارائه کرد.
پژوهش‌های فرهنگی ـ رشدی نشان داده‌اند که در کنار شباهت‌های مهم، فرهنگ‌ها ممکن است در اهمیت نسبی ارزش‌هایی مانند استقلال فردی، مسئولیت نسبت به خانواده و گروه، سلسله‌مراتب اجتماعی یا ارزش‌های مرتبط با اجتماع تفاوت داشته باشند. این تفاوت‌ها به این معنا نیست که هر فرهنگی یک نظام اخلاقی کاملاً جداگانه و بی‌ارتباط با دیگر فرهنگ‌ها دارد؛ بلکه نشان می‌دهد رشد اخلاقی در بستر اجتماعی و فرهنگی رخ می‌دهد.
از این منظر، روانشناسی اخلاق با یک پرسش مهم روبه‌رو است: چگونه می‌توان میان عناصر نسبتاً عمومی اخلاق انسانی و تفاوت‌های فرهنگی تمایز گذاشت؟ پاسخ به این پرسش نیازمند پژوهش‌های میان‌فرهنگی دقیق است و نمی‌توان از مطالعه یک جامعه درباره تمام انسان‌ها نتیجه‌گیری کرد.
اخلاق فقط درباره «درست و غلط» نیست
یکی از نکات مهم در پژوهش‌های جدید این است که اصطلاح «حکم اخلاقی» خود مفهومی بسیار گسترده است. برترام مال در مرور مهم خود پیشنهاد می‌کند که میان چند نوع حکم تمایز گذاشته شود: ارزیابی یک رفتار یا شخص، تشخیص نقض یک هنجار، حکم درباره نادرست بودن اخلاقی و سرزنش فرد. این فرایندها دقیقاً یکسان نیستند و ممکن است اطلاعات متفاوتی را پردازش کنند و کارکردهای اجتماعی متفاوتی داشته باشند.
برای مثال، ممکن است بگوییم «این اتفاق بد بود»، اما هنوز درباره اینکه فرد مسئول آن بوده است یا نه مطمئن نباشیم. ممکن است رفتار را نادرست بدانیم، اما فرد را به دلیل ناآگاهی یا اجبار سرزنش نکنیم. در مقابل، اگر تصور کنیم فرد عمداً و با آگاهی دست به کاری زده است، حکم ما درباره مسئولیت او می‌تواند تغییر کند. بنابراین، درک اخلاق فقط تشخیص خوب و بد نیست؛ قصد، آگاهی، کنترل، پیامد و زمینه نیز در بسیاری از حکم‌های اخلاقی وارد می‌شوند.
نیت چه نقشی در حکم اخلاقی دارد؟
یکی از موضوعات مهم در این حوزه، نقش «نیت» است. تصور کنید دو نفر رفتار یکسانی انجام داده‌اند و هر دو به دیگری آسیب رسانده‌اند؛ یکی این کار را عمداً انجام داده و دیگری بدون قصد. آیا حکم اخلاقی ما درباره آنها یکسان است؟ معمولاً نه. انسان‌ها در بسیاری از موقعیت‌ها هنگام ارزیابی مسئولیت اخلاقی، نه فقط به نتیجه رفتار، بلکه به قصد و حالت ذهنی فرد نیز توجه می‌کنند.
این موضوع نشان می‌دهد که اخلاق با «ذهن دیگران» نیز ارتباط دارد. برای حکم درباره مسئولیت فرد، باید تا حدی بدانیم او چه می‌دانسته، چه می‌خواسته و آیا می‌توانسته رفتار دیگری انجام دهد. بنابراین، توانایی درک ذهن و قصد دیگران یکی از فرایندهایی است که در بسیاری از حکم‌های اخلاقی اهمیت پیدا می‌کند.
از حکم اخلاقی تا رفتار اخلاقی
یکی از دشوارترین مسائل روانشناسی اخلاق این است که چرا حکم اخلاقی همیشه به رفتار اخلاقی منجر نمی‌شود. ممکن است فردی کاملاً بداند دروغ گفتن نادرست است، اما در موقعیتی خاص دروغ بگوید. ممکن است فردی از بی‌عدالتی ناراحت شود، اما وقتی دفاع از عدالت برایش هزینه دارد، سکوت کند. ممکن است شخصی خود را فردی مهربان بداند، اما در شرایط فشار و خستگی رفتاری کاملاً متفاوت نشان دهد.
بنابراین، میان «دانستن»، «حکم کردن»، «خواستن» و «عمل کردن» فاصله‌هایی وجود دارد. روانشناسی اخلاق دقیقاً به مطالعه همین فاصله‌ها علاقه‌مند است. پژوهش‌های جدید نیز بر این نکته تأکید دارند که برای فهم رفتار اخلاقی باید فرایند تصمیم‌گیری در لحظه، رشد این توانایی‌ها در طول زمان و عوامل اجتماعی و زمینه‌ای مؤثر بر رفتار را هم‌زمان در نظر گرفت.
این مسئله، مفهوم «ضعف اراده» را نیز پیچیده می‌کند. گاهی فرد ارزش اخلاقی خاصی را پذیرفته است، اما انگیزه‌های دیگری مانند ترس، خشم، منفعت شخصی، فشار اجتماعی یا تمایل به پذیرفته شدن در گروه بر رفتار او غلبه می‌کنند. در نتیجه، اخلاق فقط مسئله شناخت ارزش‌ها نیست؛ مسئله تنظیم رفتار در شرایط واقعی نیز هست.
شخصیت اخلاقی؛ آیا می‌توان گفت کسی ذاتاً اخلاقی است؟
یکی از پرسش‌های قدیمی فلسفه اخلاق که روانشناسی نیز آن را بررسی کرده است، مسئله «شخصیت اخلاقی» است. آیا انسان‌ها ویژگی‌های اخلاقی پایدار دارند؟ آیا می‌توان گفت کسی صادق، شجاع یا مهربان است، به گونه‌ای که این ویژگی‌ها در موقعیت‌های مختلف رفتار او را پیش‌بینی کنند؟
برخی پژوهش‌های روان‌شناختی درباره شخصیت اخلاقی نشان داده‌اند که رفتار انسان هم به ویژگی‌های فردی و هم به شرایط موقعیتی وابسته است. بنابراین، بهتر است به جای تصور ساده‌ای که در آن فرد «ذاتاً خوب» یا «ذاتاً بد» است، تعامل میان شخصیت، عادت‌ها، اهداف، روابط و موقعیت را بررسی کنیم. یک انسان ممکن است در برخی شرایط بسیار مسئولانه رفتار کند و در شرایط دیگری تحت فشار، رفتار متفاوتی نشان دهد.
این دیدگاه البته به معنای انکار مسئولیت فردی نیست. بلکه می‌خواهد نشان دهد برای فهم مسئولیت و رفتار اخلاقی باید شرایطی را که رفتار در آن اتفاق افتاده نیز بشناسیم.
خودخواهی یا دیگرگزینی؟
یکی از پرسش‌های دیرینه روانشناسی اخلاق این است که آیا انسان واقعاً می‌تواند برای دیگری و بدون منفعت شخصی رفتار کند. اگر کسی به فرد دیگری کمک کند، آیا ممکن است از این کار احساس خوبی به دست آورد؟ اگر کسی برای دیگران فداکاری کند، آیا احساس تعلق، رضایت یا اعتبار اجتماعی نیز می‌تواند در انگیزه او نقش داشته باشد؟
این پرسش‌ها به بحث گسترده «خودخواهی در برابر دیگرگزینی» مربوط‌اند. دیدگاه‌های ساده‌ای که همه رفتارهای انسان را یا کاملاً خودخواهانه یا کاملاً نوع‌دوستانه می‌دانند، برای توضیح پیچیدگی انگیزه‌های انسانی کافی نیستند. یک رفتار ممکن است چند انگیزه هم‌زمان داشته باشد. ممکن است فردی واقعاً به دیگری اهمیت دهد و در همان حال از احساس رضایت ناشی از کمک کردن نیز برخوردار شود. وجود منفعت روان‌شناختی لزوماً به این معنا نیست که انگیزه اصلی فرد فاقد ارزش اخلاقی بوده است. این مسئله همچنان یکی از موضوعات مورد بحث در روانشناسی اخلاق است.
سرزنش، بخشش و مسئولیت
اخلاق فقط در لحظه تصمیم‌گیری فردی اتفاق نمی‌افتد؛ بخش بزرگی از زندگی اخلاقی ما در رابطه با دیگران شکل می‌گیرد. ما دیگران را مسئول می‌دانیم، از آنها عذرخواهی می‌کنیم، آنها را می‌بخشیم یا از آنها فاصله می‌گیریم. به همین دلیل، مطالعه «سرزنش» و «بخشش» نیز بخشی از روانشناسی اخلاق است.
برای مثال، سرزنش تنها واکنشی هیجانی به یک نتیجه ناخوشایند نیست. اینکه چه کسی مسئول تلقی شود، آیا رفتار عمدی بوده است، فرد تا چه اندازه کنترل رفتار خود را داشته و آیا می‌توانسته از آن رفتار اجتناب کند، می‌تواند بر حکم ما اثر بگذارد. پژوهش‌های جدید در زمینه حکم اخلاقی دقیقاً بر تمایز میان ارزیابی رفتار، تشخیص خطا و نسبت دادن مسئولیت و سرزنش تأکید دارند.
دوگانه‌های اخلاقی و تصمیم‌های دشوار
معماهای اخلاقی، مانند مسئله معروف «تراموا»، ابزار مهمی برای مطالعه روانشناسی اخلاق بوده‌اند. در این مسائل، فرد با موقعیتی روبه‌رو می‌شود که انتخاب هر گزینه هزینه اخلاقی خاصی دارد. این معماها به پژوهشگران امکان داده‌اند نقش پیامد، قصد، هیجان و استدلال را در تصمیم‌های اخلاقی بررسی کنند.
با این حال، روانشناسی اخلاق معاصر بیش از گذشته به این نکته توجه دارد که تصمیم‌های واقعی زندگی الزاماً شبیه معماهای آزمایشگاهی نیستند. انسان‌ها در زندگی واقعی معمولاً با روابط، تاریخچه شخصی، فشار اجتماعی، اطلاعات ناقص و پیامدهای نامطمئن مواجه‌اند. بنابراین، برای فهم اخلاق باید هم تصمیم‌های انتزاعی و هم تصمیم‌های واقعی و زمینه‌مند را مطالعه کرد. رویکردهای جدیدتر نیز بر همین پیچیدگی تأکید دارند.
یک اخلاق یا چند بنیان اخلاقی؟
برخی نظریه‌های معاصر، به‌ویژه نظریه‌های مرتبط با اخلاق شهودی، پیشنهاد کرده‌اند که حکم‌های اخلاقی انسان تنها حول یک اصل مانند عدالت نمی‌چرخند. انسان‌ها ممکن است به آسیب و مراقبت، انصاف، وفاداری به گروه، احترام به اقتدار و مسائل مربوط به پاکی یا حرمت حساسیت‌های متفاوتی داشته باشند. این رویکرد در توضیح برخی اختلاف‌های اخلاقی میان افراد و گروه‌ها تأثیرگذار بوده است.
با این حال، این نظریه نیز با بحث و نقد علمی روبه‌رو است و پژوهشگران درباره تعداد، ماهیت و جهان‌شمولی این بنیان‌ها اتفاق نظر ندارند. یکی از درس‌های مهم روانشناسی اخلاق همین است که نظریه‌ها را نباید پاسخ نهایی به پیچیدگی اخلاق تلقی کرد. هر رویکرد بخشی از مسئله را برجسته می‌کند و پژوهش تجربی باید نشان دهد تا چه اندازه می‌تواند رفتار واقعی انسان را توضیح دهد.
رویکردهای مختلف، یک مسئله مشترک
اگر تاریخ روانشناسی اخلاق را در چند دهه گذشته مرور کنیم، می‌توان چند رویکرد مهم را از یکدیگر تشخیص داد: رویکرد شناختی ـ رشدی که بر تحول استدلال اخلاقی تأکید دارد؛ رویکرد شهودگرایانه که نقش واکنش‌های سریع و هیجانی را برجسته می‌کند؛ رویکردهای شناختی و دوفرایندی که تعامل فرایندهای سریع و کند را بررسی می‌کنند؛ رویکرد حوزه اجتماعی که میان اخلاق، قرارداد اجتماعی و حوزه شخصی تمایز می‌گذارد؛ رویکردهای هیجانی که بر گناه، شرم، همدلی و سایر هیجان‌های اخلاقی تمرکز دارند؛ رویکردهای فرهنگی که تفاوت زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی را بررسی می‌کنند؛ و رویکردهای تکاملی و علوم اعصاب که به ریشه‌های زیستی و سازوکارهای عصبی مرتبط با اخلاق توجه دارند. هیچ‌یک از این رویکردها به‌تنهایی همه ابعاد اخلاق انسانی را توضیح نمی‌دهد. پژوهش‌های جدیدتر بیشتر به سمت تلفیق این سطوح مختلف حرکت کرده‌اند.
چرا مطالعه روانشناسی اخلاق اهمیت دارد؟
اهمیت روانشناسی اخلاق فقط در شناخت سازوکارهای ذهن انسان نیست. این حوزه به ما کمک می‌کند درباره تربیت، آموزش، روابط انسانی و حتی خودشناسی نیز دقیق‌تر فکر کنیم. اگر اخلاق را فقط مجموعه‌ای از دستورها بدانیم، ممکن است تصور کنیم کافی است به کودک بگوییم چه کاری درست و چه کاری نادرست است. اما اگر بدانیم اخلاق با رشد شناختی، هیجان، همدلی، تجربه اجتماعی، عادت، فرهنگ و توانایی تنظیم رفتار ارتباط دارد، تصویر پیچیده‌تری از تربیت اخلاقی خواهیم داشت.
در تربیت، برای مثال، هدف فقط این نیست که کودک از مجازات بترسد یا برای دریافت پاداش رفتار مناسبی انجام دهد. مهم است که به تدریج بتواند بفهمد رفتار او چه اثری بر دیگران دارد، چرا برخی قواعد برای محافظت از انسان‌ها ضروری‌اند، چگونه با تعارض‌های اخلاقی مواجه شود، چگونه خطای خود را بپذیرد و آن را جبران کند و چگونه میان خواسته شخصی و ارزش اخلاقی تعادل برقرار کند.
مطالعه روانشناسی اخلاق همچنین می‌تواند به خودشناسی کمک کند. هر یک از ما درباره خود تصویری اخلاقی داریم. ممکن است خود را صادق، منصف، مهربان یا مسئول بدانیم. اما شناخت اخلاقی زمانی عمیق‌تر می‌شود که بتوانیم رفتار واقعی خود را نیز در شرایط گوناگون بررسی کنیم: زمانی که کسی ما را نمی‌بیند، زمانی که تحت فشاریم، زمانی که منفعتی در میان است یا زمانی که رفتار اخلاقی برایمان هزینه دارد. روانشناسی اخلاق به ما یادآوری می‌کند که میان ارزش‌هایی که درباره خود بیان می‌کنیم و رفتارهایی که در شرایط واقعی نشان می‌دهیم، ممکن است فاصله وجود داشته باشد.
از این منظر، روانشناسی اخلاق دعوت به بدبینی درباره انسان نیست؛ دعوت به واقع‌بینی است. انسان نه موجودی کاملاً عقلانی است و نه صرفاً اسیر هیجان؛ نه همیشه خودخواه است و نه همیشه نوع‌دوست؛ نه ارزش‌های اخلاقی‌اش همیشه به رفتار تبدیل می‌شوند و نه در همه شرایط از آنها فاصله می‌گیرد. رفتار اخلاقی حاصل تعامل پیچیده‌ای میان شناخت، هیجان، انگیزه، شخصیت، روابط، فرهنگ و موقعیت است.
در نهایت، روانشناسی اخلاق به پرسشی بسیار انسانی می‌پردازد: «ما چگونه به موجوداتی تبدیل می‌شویم که می‌توانند درباره درست و نادرست بیندیشند، از رفتار خود پشیمان شوند، دیگری را ببخشند، از بی‌عدالتی خشمگین شوند، برای دیگری فداکاری کنند و در عین حال گاهی برخلاف ارزش‌های خود رفتار کنند؟» پاسخ به این پرسش نه در یک نظریه واحد، بلکه در گفت‌وگوی میان چندین رویکرد علمی و فلسفی شکل می‌گیرد. شاید اهمیت روانشناسی اخلاق نیز دقیقاً در همین باشد: این حوزه به جای آنکه انسان را موجودی ساده و قابل پیش‌بینی فرض کند، تلاش می‌کند پیچیدگی ذهن و رفتار اخلاقی او را بفهمد.
روانشناسی اخلاق در این معنا فقط مطالعه «خوب و بد» نیست؛ مطالعه انسان در مواجهه با خوب و بد است. مطالعه اینکه چگونه حکم می‌کنیم، چگونه احساس می‌کنیم، چگونه انتخاب می‌کنیم، چگونه مسئولیت می‌پذیریم و چگونه در طول زندگی، تصور خود را از آنچه ارزشمند و شایسته انجام دادن است، می‌سازیم و بازسازی می‌کنیم.
منابع
Dahl, A., & Killen, M. (2018). Moral reasoning: Theory and research in developmental science. Wiley Interdisciplinary Reviews: Cognitive Science, 9(1–2).
Doris, J. M., & Stich, S. P. (2005). As a matter of fact: Empirical perspectives on ethics. In F. Jackson & M. Smith (Eds.), The Oxford Handbook of Contemporary Philosophy. Oxford University Press.
Greene, J. D., Sommerville, R. B., Nystrom, L. E., Darley, J. M., & Cohen, J. D. (2001). An fMRI investigation of emotional engagement in moral judgment. Science, 293(5537), 2105–2108.
Haidt, J. (2001). The emotional dog and its rational tail: A social intuitionist approach to moral judgment. Psychological Review, 108(4), 814–834.
Malle, B. F. (2021). Moral judgments. Annual Review of Psychology, 72, 293–318.
Smetana, J. G. (2013). Moral development: The social domain theory view. In P. D. Zelazo (Ed.), The Oxford Handbook of Developmental Psychology. Oxford University Press.
Smetana, J. G., & Killen, M. (2008). Moral cognition, emotions, and neuroscience: An integrative developmental view. International Journal of Developmental Science, 2(3), 324–339.
Turiel, E. (2022). The development of moral judgments, emotions, and sentiments. In The Oxford Handbook of Emotional Development, 477–490. Oxford University Press.
Wainryb, C., & Pasupathi, M. (2008). Through two lenses: A cultural-developmental approach to moral psychology. Developmental Review, 28(3), 289–315.
Zelazo, P. D., Helwig, C. C., & Lau, A. (1996). Intention and the development of moral reasoning. Child Development, 67(5), 2415–2428.
Stanford Encyclopedia of Philosophy. Moral Psychology: Empirical Approaches.
